Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.
Przeszłość jest to dziś, tylko cokolwiek dalej. Szlak cysterski - Andrzej M. Wyrwa

Na zdjęciu autor publikacji na Forum Gmin Cysterskich w Wąchocku w 2009 r.

Ideą Szlaku Cysterskiego jest ukazanie wielowiekowej łączności kulturowej wszystkich krajów naszego kontynentu.

Szlak Cysterski interpretowany dosłownie jest podróżowaniem i zwiedzaniem klasztorów cysterskich, natomiast w przenośni jest specyficzną wyprawą w poszukiwaniu duchowości cysterskiej. Systematyczne przemierzanie szlaku cysterskiego będzie zapewne dla wielu osób spotkaniem z odległym światem. Nie jest to jednak tylko dystans czasowy dzielący nas od średniowiecza, które ukształtowało duchowość cysterską, ale także refleksja nad przeszłością i odmiennością dzisiejszego życia. Mamy nadzieję, że wędrowanie tym szlakiem nie tylko pogłębi wiedzę, ale też ułatwi wędrówkę, która przy umiejętnym wejrzeniu w przeszłość pozwoli inaczej spojrzeć na współczesność i lepiej zaplanować przyszłość. Niech więc dzieła cystersów, oprócz doznań czysto estetycznych, mimo licznych, często tragicznych burz dziejowych, będą jednym ze środków ukazania starej prawdy wyrażonej przez C.  K. Norwida, że ,,przeszłość jest to dziś, tylko cokolwiek dalej?.

Na ziemiach polskich stan zachowania dawnych klasztorów jest różny. Kilka dawnych obiektów cysterskich, m. in. w wyniku kasat, zmieniło pierwotne przeznaczenie, kilka rozebrano (Bledzew), a inne uległy destrukcji (Łekno, Recz, Mironice, Bukowo Morskie i inne, częściowo Cedynia, Koszalin). Ślady po tych obiektach zachowały się w różnej formie do dziś, najczęściej tylko jako relikty archeologiczne. Po kasatach w XVI i XIX wieku opactwa zmieniono w rezydencje świeckie lub magazyny, a wyposażenie kościołów i elementy wyposażenia wnętrz klasztornych trafiły do miejscowych kościołów parafialnych, muzeów, archiwów i bibliotek. W każdym tym miejscu pielgrzym i turysta odnajdzie jednak ślady cystersów. Niezależnie od stanu zachowania obiektów sakralnych i klasztornych na szczególną uwagę zasługuje środowisko naturalne ich usytuowania. Cystersi bowiem, w przeciwieństwie do benedyktynów lokujących klasztory na wzgórzach, sytuowali opactwa na nizinach (w obniżeniach terenowych), nad różnymi akwenami (jeziora, rzeki, stawy). Wiele tych obszarów przez wieki zostało intensywnie zurbanizowanych, istnieją jednak miejsca, które zachowały pierwotny wygląd.

Na podstawie wniosków wypracowanych na spotkaniu w Krakowie w 1990 roku oraz na podstawie wcześniejszych działań (od 1988 roku) w 1993 roku we Francji stworzono Charte Européenne des Abbayes et Sites Cistercienses (Karta i Statut). Według zapisu w statucie Karty ,,[jej] celem jest stworzenie więzi między opactwami cysterskimi a miejscowościami czy też właścicielami publicznymi lub prywatnymi dążącymi do prowadzenia działalności kulturalnej lub turystycznej (?), poza wszystkimi implikacjami religijnymi i politycznymi?. Obecnie Karta skupia około 150 dawnych i obecnych klasztorów cysterskich i ciągle się poszerza. Od 2006 roku z Kartą współpracuje na zasadzie wymiany poglądów i doświadczeń Rada Koordynacyjna Szlaku Cysterskiego w Polsce. Wiele doświadczeń wypracowanych podczas organizacji i promocji Szlaku Cysterskiego na ziemiach polskich zostało udostępnionych członkom Karty, ponieważ doświadczenia polskie pod wieloma względami stały się interesujące dla jej organizatorów. Do Karty przystąpiły dotychczas dwa ośrodki pocysterskie: Bierzwnik na Pomorzu Zachodnim oraz Pelplin na Pomorzu Wschodnim. Klasztory przystępujące do Karty posługują się jej logo, które mogą umieszczać na swych obiektach cysterskich i pocysterskich. Niezależnie od logo w ramach Karty opracowano cykl różnych oznakowań, które turystów i pielgrzymów informują o charakterze danego obiektu pocysterskiego, np. odmienne logo mają: opactwo cystersów, cysterek, różne typy zabudowań gospodarczych, grangie (dobra ziemskie klasztorów), młyny, fontanny, pomniki, uprawy nawiązujące do tradycji cysterskich itd. Przygotowano też oznakowania informujące o miejscach duchowych czy socjalnych, m. in. o punktach sanitarnych (Czerwonego Krzyża), restauracjach, hotelach itp.

Niezależnie też opracowaniem europejskiego Szlaku Cysterskiego zajęła się powołana w Strasburgu grupa robocza Hineraures Itinéraires Culturels Européens.

Zainteresowanie cystersami sprawiło, że w różnych punktach Europy rozwija się wiele inicjatyw, których celem jest integrowanie właścicieli obiektów cysterskich i pocysterskich w celu udostępnienia poszczególnych obiektów dla pielgrzymów i turystów.

Mimo różnych początkowych trudności organizacyjnych (po utworzeniu szlaku w 1990 roku) najstarszy kontynuowany od 1990 roku rodowód ma Szlak Cysterski na ziemiach polskich. Jego wstępne założenia zostały opracowane w 1992 roku na zlecenie Fundacji Kultury, a następnie były kontynuowane i prowadzone przez cystersologów skupionych w Zespole do Badań nad Historią i Kulturą Cystersów w Polsce, który od 1993 roku działa w Instytucie Historii UAM w Poznaniu. Animatorem utrzymania tej idei w Polsce był przede wszystkim zespół naukowców badających obiekt poklasztorny w Łeknie, do którego przyłączyły się następnie inne grupy badawcze i osoby zajmujące się promocją dorobku kulturowego ?małych ojczyzn? w kraju. Do ścisłej współpracy włączyły się też inne ośrodki pocysterskie.

Uwzględniając realia historyczne i chronologię powstania poszczególnych opactw na ziemiach polskich, w 1990 roku pierwotnie wytyczono cztery wielkie pętle w granicach po 1945 roku, odpowiadające dzielnicom historycznym, na których obszarze klasztory te powstały, tj. pętlę małopolską, śląską, wielkopolską i pomorską. Uwzględniając obecne zmiany administracyjno-terytorialne oraz uwarunkowania historyczne, wydzielono wymienione poniżej pętle Szlaku Cysterskiego na ziemiach polskich.

1. Pętla małopolska z klasztorami i obiektami cysterskimi w Szczyrzycu, Ludźmierzu, Mogile, Jędrzejowie, Koprzywnicy, Wąchocku i Sulejowie oraz współcześnie będące pod opieką cystersów kościoły w Jodłowniku (parafia cysterska), Trybszu (parafia cysterska), Czarnej Górze (parafia cysterska) i inne miejscowości, które pierwotnie wchodziły w skład dóbr poszczególnych klasztorów (zob. ,,Miejsca Święte? nr 8/2004).

2. Pętla śląska z klasztorami i obiektami pierwotnie należącymi do cystersów w Trzebnicy, Lubiążu, Krzeszowie, Kamieńcu Ząbkowickim, Henrykowie, Jemielnicy i Rudach; do tej pętli należy też dawny piękny, parafialny kościół cysterski w Bardo i inne (zob. ,,Miejsca Święte? nr 8/2008).

3. Pętla wielkopolsko-lubuska z klasztorami i pierwotnymi obiektami cysterskimi w: (pętla wielkopolska) Ołoboku, Lądzie, Łeknie, Wągrowcu, Owińskach, Przemęcie, Wieleniu Nadobrzańskim (sanktuarium maryjne; zob. ?Miejsca Święte? nr 7/2006) i Obrze; oraz: dawny kościół parafialny cystersów w Tarnowie Pałuckim ? najstarszy drewniany obiekt sakralny na ziemiach polskich, Panigródz ? siedziba rodowa fundatora klasztoru w Łeknie i inne miejscowości należące pierwotnie do dóbr poszczególnych opactw ? (pętla lubuska) z klasztorami w Paradyżu, Zemsku, Bledzewie z pałacem opackim w Starym Dworku i dawnym kościołem cystersów bledzewskich (obecnie sanktuarium maryjne) w Rokitnie oraz miejscowościami należącymi w różnych okresach do tych opactw;

4. Pętla pomorsko-kujawsko-chełmińska, która obejmuje Pomorze Zachodnie (PZ), Środkowe (PŚ) i Wschodnie (PW) oraz Kujawy (K) i ziemię chełmińską (ZC). Uwzględniając wspomniane podziały administracyjne i deklaracje woli niektórych właścicieli obiektów pocysterskich (dawne opactwo Bukowo Morskie), wielka pętla dzieli się na:

? zachodniopomorską z klasztorami i kościołami cystersów i cysterek w: Mironicach, Bierzwniku, Reczu, Marianowie, Cedyni, Pełczycach, Kołbaczu, Szczecinie, Wolinie oraz Koszalinie, a także współczesne miejsce rekolekcyjne cystersów wąchockich w Winnikach oraz inne miejscowości, które pierwotnie w różny sposób były związane z poszczególnymi opactwami (zob. ?Miejsca Święte? nr 9/2006);

? wschodniopomorsko-kujawsko-chełmińską (w skrócie nazywaną pomorską); jej organizatorzy do celów organizacyjno-promocyjnych przyjęli nazwę Pomorski Szlak Cysterski; w skład pętli wchodzą główne ośrodki: Bukowo Morskie (PŚ), Żarnowiec (PW), Gdańsk Oliwa (pierwotna siedziba opactwa ? obecna katedra oliwska i siedziba współczesna ? ul. Polanki), Pelplin (PW; zob. ?Miejsca Święte? nr 6/1999) oraz Koronowo (K), Byszewo i Chełmno (ZC), Toruń, Szpetal oraz mniejsze miejscowości mające bogate dziedzictwo cysterskie: Iwięcino (PŚ), Starzyno i Puck oraz Łęgowo ? sanktuarium Matki Bożej Pojednania (PW) i inne.

W realizacji Szlaku Cysterskiego na ziemiach polskich uczestniczą obecnie samorządy tzw. gmin cysterskich oraz powiatów i województw, na których funkcjonowały w przeszłości lub obecnie opactwa cysterskie. Bezpośrednio w procesy tworzenia włączyły się też istniejące klasztory tego zakonu, stowarzyszenia i organizatorzy turystyki w Polsce oraz osoby fizyczne i inne prawne zainteresowane utrwalaniem dziedzictwa kulturowego cystersów. Prace koordynuje, inicjuje, inspiruje, opiniuje i wspiera merytorycznie powstała w 2003 roku Rada Koordynacyjna Szlaku Cysterskiego w Polsce działająca przy prezesie Polskiej Kongregacji Cystersów (patrz www.szlakcysterski.org ).

W czasie różnych działań związanych z organizacją szlaku, na bazie pierwotnych powiązań filiacyjnych, zostały nawiązane liczne kontakty między tzw. gminami cysterskimi z Polski a ich odpowiednikami w Niemczech oraz innych krajach europejskich (np. Łekno-Wągrowiec z Altenbergiem pod Kolonią, Bierzwnik z Chorinem, Pelplin z Doberanem). W ramach Karty Europejskich Opactw i Miejsc Cysterskich zainicjowano też współpracę z Cîteaux, Pontigny oraz z organizatorami szlaku cystersów znad Morza Północnego i Bałtyku w Aurich i Ihlow. Na naszych ziemiach tworzone są regionalne i ponadregionalne stowarzyszenia Szlaku Cysterskiego. Ich celem jest organizacja i popularyzacja omawianej idei na własnym terytorium oraz działania związane z renowacją i konserwacją poszczególnych obiektów cysterskich i pocysterskich, a także ożywienie ruchu turystycznego ?drogami cystersów? (krótkie informacje patrz: www.szlakcysterski.org ? tam w różnych portalach bogate wiadomości o działaniach poszczególnych gmin i instytucji).

Od 2005 roku Rada Koordynacyjna Szlaku Cysterskiego we współpracy z władzami wojewódzkimi, powiatowymi i gminnymi, na terytorium których znajdują się różne ośrodki cysterskie i pocysterskie, organizuje co roku Forum Gmin Cysterskich oraz Właścicieli Obiektów Cysterskich i Pocysterskich, których celem jest m. in. popularyzacja idei Szlaku, integracja działań i wymiana poglądów na temat organizacji Szlaku na ziemiach polskich. Dotychczas odbyły się spotkania w Bierzwniku (I ? 2005), Henrykowie (II ? 2006), Paradyżu (III ? 2007) i Pelplinie (IV ? 2008). Należy też dodać, że od 2006 roku Szlak Cysterski w Polsce został objęty patronatem Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS (International Council on Monuments and Sites).

Bardzo ważnym wydarzeniem dla funkcjonowania Szlaku było powołanie w 2007 roku Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Gmin Cysterskich, którego celem jest ,,wspieranie idei samorządów terytorialnego oraz obrona wspólnych interesów w zakresie ochrony dziedzictwa cysterskiego?. Siedzibą stowarzyszenia jest Bierzwnik.

Artykuł ukazał się w gazecie - "Miejsca Święte"

Webmaster: Marcin Sadowski