Szlak
Cysterski interpretowany dosłownie jest podróżowaniem i zwiedzaniem
klasztorów cysterskich, natomiast w przenośni jest specyficzną wyprawą
w poszukiwaniu duchowości cysterskiej. Systematyczne przemierzanie
szlaku cysterskiego będzie zapewne dla wielu osób spotkaniem z odległym
światem. Nie jest to jednak tylko dystans czasowy dzielący nas od
średniowiecza, które ukształtowało duchowość cysterską, ale także
refleksja nad przeszłością i odmiennością dzisiejszego życia. Mamy
nadzieję, że wędrowanie tym szlakiem nie tylko pogłębi wiedzę, ale też
ułatwi wędrówkę, która przy umiejętnym wejrzeniu w przeszłość pozwoli
inaczej spojrzeć na współczesność i lepiej zaplanować przyszłość. Niech
więc dzieła cystersów, oprócz doznań czysto estetycznych, mimo
licznych, często tragicznych burz dziejowych, będą jednym ze środków
ukazania starej prawdy wyrażonej przez C. K. Norwida, że ,,przeszłość
jest to dziś, tylko cokolwiek dalej?.
Na ziemiach polskich
stan zachowania dawnych klasztorów jest różny. Kilka dawnych obiektów
cysterskich, m. in. w wyniku kasat, zmieniło pierwotne przeznaczenie,
kilka rozebrano (Bledzew), a inne uległy destrukcji (Łekno, Recz,
Mironice, Bukowo Morskie i inne, częściowo Cedynia, Koszalin). Ślady po
tych obiektach zachowały się w różnej formie do dziś, najczęściej tylko
jako relikty archeologiczne. Po kasatach w XVI i XIX wieku opactwa
zmieniono w rezydencje świeckie lub magazyny, a wyposażenie kościołów i
elementy wyposażenia wnętrz klasztornych trafiły do miejscowych
kościołów parafialnych, muzeów, archiwów i bibliotek. W każdym tym
miejscu pielgrzym i turysta odnajdzie jednak ślady cystersów.
Niezależnie od stanu zachowania obiektów sakralnych i klasztornych na
szczególną uwagę zasługuje środowisko naturalne ich usytuowania.
Cystersi bowiem, w przeciwieństwie do benedyktynów lokujących klasztory
na wzgórzach, sytuowali opactwa na nizinach (w obniżeniach terenowych),
nad różnymi akwenami (jeziora, rzeki, stawy). Wiele tych obszarów przez
wieki zostało intensywnie zurbanizowanych, istnieją jednak miejsca,
które zachowały pierwotny wygląd.
Na podstawie wniosków
wypracowanych na spotkaniu w Krakowie w 1990 roku oraz na podstawie
wcześniejszych działań (od 1988 roku) w 1993 roku we Francji stworzono
Charte Européenne des Abbayes et Sites Cistercienses (Karta i Statut).
Według zapisu w statucie Karty ,,[jej] celem jest stworzenie więzi
między opactwami cysterskimi a miejscowościami czy też właścicielami
publicznymi lub prywatnymi dążącymi do prowadzenia działalności
kulturalnej lub turystycznej (?), poza wszystkimi implikacjami
religijnymi i politycznymi?. Obecnie Karta skupia około 150 dawnych i
obecnych klasztorów cysterskich i ciągle się poszerza. Od 2006 roku z
Kartą współpracuje na zasadzie wymiany poglądów i doświadczeń Rada
Koordynacyjna Szlaku Cysterskiego w Polsce. Wiele doświadczeń
wypracowanych podczas organizacji i promocji Szlaku Cysterskiego na
ziemiach polskich zostało udostępnionych członkom Karty, ponieważ
doświadczenia polskie pod wieloma względami stały się interesujące dla
jej organizatorów. Do Karty przystąpiły dotychczas dwa ośrodki
pocysterskie: Bierzwnik na Pomorzu Zachodnim oraz Pelplin na Pomorzu
Wschodnim. Klasztory przystępujące do Karty posługują się jej logo,
które mogą umieszczać na swych obiektach cysterskich i pocysterskich.
Niezależnie od logo w ramach Karty opracowano cykl różnych oznakowań,
które turystów i pielgrzymów informują o charakterze danego obiektu
pocysterskiego, np. odmienne logo mają: opactwo cystersów, cysterek,
różne typy zabudowań gospodarczych, grangie (dobra ziemskie
klasztorów), młyny, fontanny, pomniki, uprawy nawiązujące do tradycji
cysterskich itd. Przygotowano też oznakowania informujące o miejscach
duchowych czy socjalnych, m. in. o punktach sanitarnych (Czerwonego
Krzyża), restauracjach, hotelach itp.
Niezależnie też
opracowaniem europejskiego Szlaku Cysterskiego zajęła się powołana w
Strasburgu grupa robocza Hineraures Itinéraires Culturels Européens.
Zainteresowanie
cystersami sprawiło, że w różnych punktach Europy rozwija się wiele
inicjatyw, których celem jest integrowanie właścicieli obiektów
cysterskich i pocysterskich w celu udostępnienia poszczególnych
obiektów dla pielgrzymów i turystów.
Mimo różnych początkowych
trudności organizacyjnych (po utworzeniu szlaku w 1990 roku) najstarszy
kontynuowany od 1990 roku rodowód ma Szlak Cysterski na ziemiach
polskich. Jego wstępne założenia zostały opracowane w 1992 roku na
zlecenie Fundacji Kultury, a następnie były kontynuowane i prowadzone
przez cystersologów skupionych w Zespole do Badań nad Historią i
Kulturą Cystersów w Polsce, który od 1993 roku działa w Instytucie
Historii UAM w Poznaniu. Animatorem utrzymania tej idei w Polsce był
przede wszystkim zespół naukowców badających obiekt poklasztorny w
Łeknie, do którego przyłączyły się następnie inne grupy badawcze i
osoby zajmujące się promocją dorobku kulturowego ?małych ojczyzn? w
kraju. Do ścisłej współpracy włączyły się też inne ośrodki
pocysterskie.
Uwzględniając realia historyczne i chronologię
powstania poszczególnych opactw na ziemiach polskich, w 1990 roku
pierwotnie wytyczono cztery wielkie pętle w granicach po 1945 roku,
odpowiadające dzielnicom historycznym, na których obszarze klasztory te
powstały, tj. pętlę małopolską, śląską, wielkopolską i pomorską.
Uwzględniając obecne zmiany administracyjno-terytorialne oraz
uwarunkowania historyczne, wydzielono wymienione poniżej pętle Szlaku
Cysterskiego na ziemiach polskich.
1. Pętla małopolska z
klasztorami i obiektami cysterskimi w Szczyrzycu, Ludźmierzu, Mogile,
Jędrzejowie, Koprzywnicy, Wąchocku i Sulejowie oraz współcześnie będące
pod opieką cystersów kościoły w Jodłowniku (parafia cysterska), Trybszu
(parafia cysterska), Czarnej Górze (parafia cysterska) i inne
miejscowości, które pierwotnie wchodziły w skład dóbr poszczególnych
klasztorów (zob. ,,Miejsca Święte? nr 8/2004).
2. Pętla śląska
z klasztorami i obiektami pierwotnie należącymi do cystersów w
Trzebnicy, Lubiążu, Krzeszowie, Kamieńcu Ząbkowickim, Henrykowie,
Jemielnicy i Rudach; do tej pętli należy też dawny piękny, parafialny
kościół cysterski w Bardo i inne (zob. ,,Miejsca Święte? nr 8/2008).
3.
Pętla wielkopolsko-lubuska z klasztorami i pierwotnymi obiektami
cysterskimi w: (pętla wielkopolska) Ołoboku, Lądzie, Łeknie, Wągrowcu,
Owińskach, Przemęcie, Wieleniu Nadobrzańskim (sanktuarium maryjne; zob.
?Miejsca Święte? nr 7/2006) i Obrze; oraz: dawny kościół parafialny
cystersów w Tarnowie Pałuckim ? najstarszy drewniany obiekt sakralny na
ziemiach polskich, Panigródz ? siedziba rodowa fundatora klasztoru w
Łeknie i inne miejscowości należące pierwotnie do dóbr poszczególnych
opactw ? (pętla lubuska) z klasztorami w Paradyżu, Zemsku, Bledzewie z
pałacem opackim w Starym Dworku i dawnym kościołem cystersów
bledzewskich (obecnie sanktuarium maryjne) w Rokitnie oraz
miejscowościami należącymi w różnych okresach do tych opactw;
4.
Pętla pomorsko-kujawsko-chełmińska, która obejmuje Pomorze Zachodnie
(PZ), Środkowe (PŚ) i Wschodnie (PW) oraz Kujawy (K) i ziemię
chełmińską (ZC). Uwzględniając wspomniane podziały administracyjne i
deklaracje woli niektórych właścicieli obiektów pocysterskich (dawne
opactwo Bukowo Morskie), wielka pętla dzieli się na:
?
zachodniopomorską z klasztorami i kościołami cystersów i cysterek w:
Mironicach, Bierzwniku, Reczu, Marianowie, Cedyni, Pełczycach,
Kołbaczu, Szczecinie, Wolinie oraz Koszalinie, a także współczesne
miejsce rekolekcyjne cystersów wąchockich w Winnikach oraz inne
miejscowości, które pierwotnie w różny sposób były związane z
poszczególnymi opactwami (zob. ?Miejsca Święte? nr 9/2006);
?
wschodniopomorsko-kujawsko-chełmińską (w skrócie nazywaną pomorską);
jej organizatorzy do celów organizacyjno-promocyjnych przyjęli nazwę
Pomorski Szlak Cysterski; w skład pętli wchodzą główne ośrodki: Bukowo
Morskie (PŚ), Żarnowiec (PW), Gdańsk Oliwa (pierwotna siedziba opactwa
? obecna katedra oliwska i siedziba współczesna ? ul. Polanki), Pelplin
(PW; zob. ?Miejsca Święte? nr 6/1999) oraz Koronowo (K), Byszewo i
Chełmno (ZC), Toruń, Szpetal oraz mniejsze miejscowości mające bogate
dziedzictwo cysterskie: Iwięcino (PŚ), Starzyno i Puck oraz Łęgowo ?
sanktuarium Matki Bożej Pojednania (PW) i inne.
W realizacji
Szlaku Cysterskiego na ziemiach polskich uczestniczą obecnie samorządy
tzw. gmin cysterskich oraz powiatów i województw, na których
funkcjonowały w przeszłości lub obecnie opactwa cysterskie.
Bezpośrednio w procesy tworzenia włączyły się też istniejące klasztory
tego zakonu, stowarzyszenia i organizatorzy turystyki w Polsce oraz
osoby fizyczne i inne prawne zainteresowane utrwalaniem dziedzictwa
kulturowego cystersów. Prace koordynuje, inicjuje, inspiruje, opiniuje
i wspiera merytorycznie powstała w 2003 roku Rada Koordynacyjna Szlaku
Cysterskiego w Polsce działająca przy prezesie Polskiej Kongregacji
Cystersów (patrz www.szlakcysterski.org ).
W
czasie różnych działań związanych z organizacją szlaku, na bazie
pierwotnych powiązań filiacyjnych, zostały nawiązane liczne kontakty
między tzw. gminami cysterskimi z Polski a ich odpowiednikami w
Niemczech oraz innych krajach europejskich (np. Łekno-Wągrowiec z
Altenbergiem pod Kolonią, Bierzwnik z Chorinem, Pelplin z Doberanem). W
ramach Karty Europejskich Opactw i Miejsc Cysterskich zainicjowano też
współpracę z Cîteaux, Pontigny oraz z organizatorami szlaku cystersów
znad Morza Północnego i Bałtyku w Aurich i Ihlow. Na naszych ziemiach
tworzone są regionalne i ponadregionalne stowarzyszenia Szlaku
Cysterskiego. Ich celem jest organizacja i popularyzacja omawianej idei
na własnym terytorium oraz działania związane z renowacją i konserwacją
poszczególnych obiektów cysterskich i pocysterskich, a także ożywienie
ruchu turystycznego ?drogami cystersów? (krótkie informacje patrz: www.szlakcysterski.org ? tam w różnych portalach bogate wiadomości o działaniach poszczególnych gmin i instytucji).
Od
2005 roku Rada Koordynacyjna Szlaku Cysterskiego we współpracy z
władzami wojewódzkimi, powiatowymi i gminnymi, na terytorium których
znajdują się różne ośrodki cysterskie i pocysterskie, organizuje co
roku Forum Gmin Cysterskich oraz Właścicieli Obiektów Cysterskich i
Pocysterskich, których celem jest m. in. popularyzacja idei Szlaku,
integracja działań i wymiana poglądów na temat organizacji Szlaku na
ziemiach polskich. Dotychczas odbyły się spotkania w Bierzwniku (I ?
2005), Henrykowie (II ? 2006), Paradyżu (III ? 2007) i Pelplinie (IV ?
2008). Należy też dodać, że od 2006 roku Szlak Cysterski w Polsce
został objęty patronatem Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS
(International Council on Monuments and Sites).
Bardzo ważnym
wydarzeniem dla funkcjonowania Szlaku było powołanie w 2007 roku
Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Gmin Cysterskich, którego celem jest
,,wspieranie idei samorządów terytorialnego oraz obrona wspólnych
interesów w zakresie ochrony dziedzictwa cysterskiego?. Siedzibą
stowarzyszenia jest Bierzwnik.
Artykuł ukazał się w gazecie - "Miejsca Święte"
